Clichés hebben een houdbaarheidsdatum, maar over het algemeen staan we daar minder bij stil dan bij de einddatum van een pak vla of een rol beschuit. Sterker nog, we staan er vaak helemaal niet bij stil, omdat we bij het uit- en van een cliché meestal niet meer horen wat we zeggen.
Deze week nog. Een collega vroeg me of ik wekelijks wilde meelezen met een student die vier keer was gezakt voor zijn scriptie. Het idee achter deze afspraak was dat tijdig bijsturen een nieuwe faalervaring mogelijk kon voor- komen. Ook vermoedde ze dat het hielp wanneer er met enige regelmaat een schoolafspraak in zijn agenda stond.
‘Ah, ja,’ reageerde ik instemmend, ‘als een soort stok achter de deur.’ Heel even voer er een schokje door haar heen. Toen zei ze: ‘Die uitspraak gebruik ik liever niet.’ Pas op dat moment hoorde ik wat ik eigenlijk had gezegd. Een stok achter de deur. Jee, hoe vaak had ik dat cliché gebruikt zonder dat ik me bewust was van de agressieve connotatie? Best vaak, realiseerde ik me.
Sindsdien hoor ik het vaker. ‘Positief blijven denken hè?!’ is er ook zo eentje. Klinkt aardig, maar als iemand die positiviteit niet voelt, kan het effect van zo’n goedbedoelde uitspraak tegenovergesteld zijn. (Ai, positief denken kan ik dus ook al niet.) Het is op zo’n moment rustiger om het ongemak zelf de ruimte te geven. Door positiviteit bóven frustratie te stellen forceren we optimisme, in plaats van die te laten ontstaan van binnenuit.
Nou, nog eentje dan: succes is een keuze. Brrr. Wie in zijn leven nog nooit op tegenstand is gestuit kan er misschien warm voor lopen, maar persoonlijk hoor ik in deze one- liner vooral de afwijzing voor iedereen bij wie het leven niet van een leien dakje gaat. Zo was het ook lange tijd gebruikelijk om te praten over het overwinnen van kanker. Alsof je een sukkel was wanneer jouw kankersoort te agressief was om met een positieve mindset te bestrijden. Kiezen voor succes, kanker overwinnen of positief denken terwijl je je somber voelt, zijn eigenlijk vormen van gemakstaal.
Oppervlakkig beschouwd klinkt het positief, totdat je je realiseert welke aannames er allemaal achter schuilgaan. Een stok achter de deur hebben is als cliché al zo lang meegegaan dat ik de betekenis überhaupt niet meer doorgrondde. Maar vanaf nu denk ik bij die uitspraak gewoon aan een pak overjarige vla; dan weet ik zeker dat ik ’m niet meer gebruik.
