AI gaat alles veranderen. Hoe we allemaal werken én hoe we leren. Teun Lucassen, van de opleiding ICT, en Harry Donker en Bud Stuitje, beiden van Communicatie, over die onmogelijke vraag wat de inhoud zal zijn van de beroepen waarvoor ze momenteel studenten opleiden.
De opkomst van AI was voor iedereen een totale verrassing. Ten eerste vanwege de kracht van de AI-Tools, die veel mensenwerk overbodig maakten, maar ook vanwege de snelheid waarmee de samenleving die tools omarmde. Bud Stuitje, docent bij de opleiding Communicatie, voerde eind vorig jaar een onderzoek uit naar het AI-gebruik onder onze afstudeerbedrijven. En ontdekte dat 99 procent daarvan al AI gebruikte; die ene procent stond op het punt ermee te beginnen.
Stuitje: ‘Dat verbaasde me, zeker. En wat betreft “talige” activiteiten zoals het schrijven van persberichten en rapporten en dergelijke, worden de gevolgen ook zichtbaar. Je ziet dat communicatiebedrijven minder vacatures hebben. En gewone bedrijven snijden in hun afdeling communicatie.’ Maar Stuitje noemt dat schrappen van vacatures heel link. ‘Dan blijf je met de seniors zitten, terwijl juist die jonge krachten de kennis binnenbrengen die je nodig hebt. Veel bedrijven realiseren zich dat, maar er zijn er genoeg die dat niet door hebben.’
Opleidingsmanager Harry Donker erkent dat in het vakgebied communicatie de productiekant op zijn kop staat: ‘Het aantal vacatures wordt minder. Niet dramatisch, maar toch. Wat we hier ondertussen bij de opleiding zien is dat het aantal eerstejaars fors gedaald is, van 140 vorig jaar naar 100 dit jaar. Dat betekent, denk ik, dat er overal aan de keukentafel toch wel gesproken wordt over impact van AI op de communicatie.’
Ook de wereld van de IT is als een blok gevallen voor AI. En de ontwikkelingen gaan zó snel dat niemand zelfs maar durft te voorspellen hoe de IT er over drie, vier jaar uitziet. Ook hier zijn er bedrijven die AI in ieder geval zien als een mooie kans om te bezuinigen op arbeidskosten, en geen vacatures meer uitzetten.
IT-docent Teun Lucassen: ‘Als je het mij vraagt is dat op den duur geen houdbare situatie. Je ziet ook dat de grote bedrijven die er aanvankelijk voor kozen daar grotendeels op zijn teruggekomen, vooral omdat dat besluit onverwachte financiële gevolgen had. Ze waren enorme bedragen kwijt aan AI. De meeste bedrijven zien wel in dat AI de mens nooit volledig gaat vervangen en zijn juist op zoek naar medewerkers die daarmee overweg kunnen.’
Dus de traditionele tekorten op de arbeidsmarkt zullen niet ineens verdwijnen?
Lucassen: ‘Die zullen er wel blijven. In de regio Zwolle zien we momenteel zeven vacatures per sollicitant. Misschien dat het vacatureaanbod lichtjes gedaald is de laatste tijd, maar dat ligt aan meer factoren dan alleen AI. Ik verwacht niet dat het werkveld gaat krimpen – maar het gaat wel sterk veranderen. Het profiel van de professional verandert: de software engineer hoeft veel minder code in elkaar te zetten, het wordt meer aansturen, testen. En daarbij zit met name de cybersecurity in de lift. En omdat AI steeds meer toepassingen vindt, ook ver buiten de traditionele ‘techniek’ grenzen, zijn er straks steeds meer ict’ers nodig – maar met een ander profiel.’
Weten de studenten dat?
‘Hier op Windesheim kunnen we ze dat wel duidelijk maken. Maar ik maak me zorgen om wat er daarvóór gebeurt. We zien dat de instroom behoorlijk afneemt en dat komt wellicht doordat mensen denken dat er straks geen banen meer zijn in de IT. Dat geloof ik dus écht niet – maar dat aankomende studenten niet weten hoe hun baan eruit gaat zien, dat kan ik me voorstellen.’
Een ander profiel, andere zwaartepunten – bij de opleiding Communicatie staan ze voor dezelfde uitdaging. Het onlangs vernieuwde curriculum moet daarvoor de basis leggen. Harry Donker: ‘De afgelopen jaren is het curriculum meer gericht op het maken van beroepsproducten. Een groot deel daarvan kunnen inmiddels ook gemaakt worden met AI. We zijn nu bezig met de opleiding AI-proof te maken, en AI-ready. AI-proof betekent dat je zeker weet dat je het brein van de student toetst, en niet AI. En AI-ready betekent dat je ervoor zorgt dat docenten en studenten zo goed mogelijk voorbereid zijn op wat er komen gaat.’
Durf je te schetsen wat er komen gaat?
Stuitje: ‘Het gaat niet langer om het analyseren van teksten of het vermogen veel en foutloos te schrijven; menselijke kwaliteiten komen naar voren. Voor het maken van analyses bijvoorbeeld kan AI hulp bieden, maar daarna blijft er nog heel wat over: de controle, keuzes maken, creativiteit. Studenten moeten kunnen laten zien dat ze geheel zelfstandig, zonder AI, een persbericht kunnen schrijven. Of ze moeten een persbericht geschreven door AI kunnen beoordelen, en daarbij aangeven waar ze op letten.’
‘Onze studenten moeten de verbinding kunnen leggen tussen de strategische kant van de organisatie en de praktische uitvoering, zoals in een persbericht. Dat kun je in principe ook aan AI vragen, maar de student moet het resultaat nog steeds kunnen beoordelen. Dat vraagt meer. Het communicatievak wordt moeilijker. Het gewone schrijven komt op de achtergrond; analytisch denken komt op de voorgrond.’
Maar daaraan voorafgaand mogen ze best oefenen met AI.
Donker: ‘Zeker. Daar is ook voor ons als opleiding winst te halen.’ Stuitje: ‘We laten AI natuurlijk geen toetsen nakijken maar de tools zijn zó goed dat je daar als docent echt iets aan hebt. Als je twijfelt, kunnen ze een prima second opinion geven. Dan weet je of je goed zit. Dat is heel nuttig. Zoiets geeft hoge kwaliteit en een tijdsbesparing.’
Zijn er meer van die menselijke kanten die belangrijk worden?
Donker: ‘We hebben een kerngebied “verbinden en begeleiden”, dat gaat over het communiceren van reorganisaties en het scheppen van draagvlak daarvoor. Hoe zorg je ervoor dat zoveel mogelijk mensen met de veranderingen meegaan? Dat is mensenwerk en dáár proberen we op in te zetten. Vroeger lag de nadruk op analyses, maar dat kan met AI nu beter en sneller. Dan kun je dus meer aandacht geven aan: hoe ga je het doen, hoe krijg je de dingen voor elkaar?”
“Maar ook al maken we die slag naar de praktijk, dan moeten we er wél voor zorgen dat het hbo blijft, dus met aandacht voor complexiteit, voor de langere termijn, voor strategisch denken in concepten. De onzekerheid die er heerst aan beide kanten – in het werkveld én onder de opleidingen – verandert ook de manier waarop deze twee partijen elkaar benaderen en bevragen.”
Teun Lucassen: ‘We waren gewend om sessies te organiseren met bedrijven en dan vroegen wij: wat zijn de nieuwe ontwikkelingen in de IT en wat kunnen wij als hogeschool daarbij betekenen? Maar tegenwoordig moeten we meer moeten doen dan alleen maar luisteren. We moeten samen met het bedrijfsleven de vraag stellen: waar willen we naartoe?”
“Daar zit een spanning. Een bedrijf moet winst maken en kijkt dus goed naar de kosten – ook personeelskosten. Terwijl wij als hogeschool een maatschappelijke opdracht hebben. Dankzij AI wordt er de komende jaren heel veel mogelijk. De vraag is: welke kant willen we op? Ik geloof dat we als hogeschool daar onze rol in moeten pakken.”
Zijn het vooral de kleinere bedrijven die AI willen gebruiken om te besparen?
‘Juist niet. We organiseren vanuit Windesheim sessies met extern gecommitteerde bedrijven en zie je dat vooral de kleinere bedrijven heel eager zijn. Die willen nú hun slag slaan, nu AI nog een voordeel heeft. Men zegt wel dat we momenteel in de ‘gouden tijd’ van AI leven: wie nu voorop loopt, verdient daar het meeste aan. En die tijd duurt maar een paar jaar, daarna is het concurrentievoordeel verdwenen. Die kleinere bedrijven willen met jongere mensen aan het werk gaan omdat die met frisse ideeën binnenkomen. En daar zit voor ons de uitdaging.”
En dan is er de uitdaging studenten op bepaalde momenten juist wég te houden van AI…
“Wat we doen is het onderwijs concentreren op de achterliggende concepten. Die moet je ze leren. En tegelijkertijd moet je ze zoveel mogelijk kennis laten maken met de toepassingen van AI, in alle vakken – en dat op een didactisch verantwoorde manier.”
“Als ik een eerstejaars klasje de opdracht geef om iets te programmeren, dan is het eerste wat ik zeg: copilot uit. Ze moeten dat écht kunnen. Maar AI hoeft niet altijd uit. Die basisconcepten moeten ze kennen en daarmee kunnen werken, zonder AI. Daar mogen ze AI alleen gebruiken als tool om te leren. Bij andere vraagstukken ligt dat anders. We maken nu steeds meer gebruik van de AI assessment scale, die waarschijnlijk ook Windesheim breed ingezet zal worden. Daarbij krijgt een student bij iedere opdracht te horen in welke mate hij gebruik mag maken van AI. Dat gaat op een schaal van 1 tot 5.”
“Bij 1 is niets toegestaan, dat kan alleen in een gecontroleerde omgeving. Niveau 3 is samenwerken met AI maar je moet wat je aanlevert volledig kunnen verantwoorden en 5 komt neer op het verder ontwikkelen van AI zelf. Die aanpak is helder voor de student en het dwingt je als docent om na te denken over wat je de studenten met die opdracht wil laten leren.”
Ook bij Communicatie willen ze de studenten graag zo veel mogelijk (maar didactisch verantwoord) kennis laten maken met de vele mogelijkheden van AI. Dat gaat niet altijd van een leien dakje, merkt Donker: ‘Onze studenten moeten idealiter ervaring hebben met de nieuwste AI-tools, maar de voorschriften vanuit de hogeschool zijn niet altijd behulpzaam. Of laat ik het zo zeggen: het tempo van de markt en de studenten, en daarnaast het tempo van de besluitvorming op Windesheim verschillen nog wel eens.’
Stuitje: ‘Er moeten spelregels zijn, maar ik begrijp echt niet waarom we geen goede afspraken kunnen maken met verschillende partijen om ervoor te zorgen dat onze studenten daar ervaring mee opdoen. Twee jaar geleden gaf ik mijn studenten toegang tot mijn eigen systemen, zodat ze daarmee kennis konden maken. Dat werd door de hogeschool niet gewaardeerd. Daar moest ik mee stoppen. Wat de studenten heel jammer vonden.’
Ook hier ligt een uitdaging die de hogeschool snel moet oppakken, vindt Donker. Want ondertussen komt er nog veel meer op ons af: ‘De opkomst van AI, in het onderwijs én het werkveld, in combinatie met de studentencrisis die we nu zien (studenten komen minder op college, zijn minder gemotiveerd, doen minder) en daarbij ook nog de bezuinigingen de komende jaren, die combinatie maakt dat het hoger onderwijs terecht is gekomen in een perfect storm.’
tekst: Marcel Hulspas
foto’s: Stefan Lucassen
illustraties: Boudicca Meerman
