Steeds meer studenten gebruiken ChatGPT bij persoonlijke situaties. Wat te doen na een ruzie, liefdesverdriet of gedachten die maar blijven malen? “Hé ChatGPT, ik zit echt niet lekker in mijn vel.”
Isa, pabostudent op Windesheim, gebruikt ChatGPT inmiddels dagelijks voor persoonlijke vragen. “Laatst had ik flinke ruzie met mijn vriend. Ik wilde erover praten, maar het was al laat. Ik lag in bed en wilde niemand tot last zijn. Dus typte ik in: ‘Ik heb net knallende ruzie gehad, wat kan ik doen?’ ChatGPT was heel meegaand en stelde vragen terug. Ik had echt het gevoel dat het mij hielp.”
Isa schakelt de chatbot voor van alles in. “Als ik een lastig berichtje moet sturen naar een vriendin, vraag ik eerst hoe ik dat het beste kan aanpakken. ChatGPT helpt mij dan om de juiste woorden te vinden en een appje te formuleren. Ik gebruik het ook als ik niet goed weet wat ik met mijn gevoelens aan moet of als mijn hoofd vol zit met vragen of twijfels. Dan helpt het mij om alles op een rijtje te zetten.
Delen van mentale problemen
“Ik gebruik het echt voor zoveel gekke dingen. Als ik een vraag heb over mijn uiterlijk, zoals hoelang blijven gelnagels zitten, tot aan maak een planning voor de aankomende week”.
Isa is lang niet de enige. Uit een vragenlijst van NOS Stories onder 1300 jongeren tussen de 13 en 20 jaar, blijkt dat ruim driekwart van de jongeren wel eens persoonlijke dingen bespreken met ChatGPT. Ruim de helft van hen deelt hun mentale problemen. Een groot deel doet dit zelfs bijna wekelijks.
Verraderlijk
Dat jongeren met mentale problemen bij ChatGPT aankloppen, vindt Anneke Smits, lector Onderwijsinnovatie & ICT aan Windesheim, een zorgelijke ontwikkeling. Volgens haar is het belangrijk om één ding goed te begrijpen. “ChatGPT begrijpt jou niet. Het lijkt slim, maar het is eigenlijk gewoon een grote rekenmachine. Het rekent simpelweg uit welke woorden vaak samen voorkomen. Het heeft geen begrip, geen waarneming en geen ervaring. Wat eruit komt, is lege taal zonder kennis. Wij als mens geven er betekenis aan en dat maakt het verraderlijk.”
Ze maakt zich zorgen over de manier waarop we de technologie bijna als mens behandelen. “We moeten echt de mystiek eraf halen. We denken dat het ons begrijpt, maar eigenlijk praten we tegen onszelf. Het is een spiegel die terugpraat, maar in andere woorden.”
Wederkerigheid
Studentenpsycholoog Astrid Vlak hoort nog niet veel concrete verhalen van studenten over het gebruik van ChatGPT bij psychische problemen, maar ze wil hier meer alert op zijn. “Ik snap dat de 24/7 beschikbaarheid van een chatbot aantrekkelijk is, en studenten het idee hebben dat ze altijd ergens met hun zorgen en problemen terecht kunnen”. Ze ziet hierin ook gelijk een risico. “Een chatbot geeft altijd antwoord, maar kent geen echte wederkerigheid. In contact met anderen leer je echt omgaan met ongemakkelijke situaties en onverwachte emoties, iets dat je niet van een bot leert.
Isa vindt het fijn dat ChatGPT altijd beschikbaar is en dat er weinig consequenties aan verbonden zijn. “Er is eigenlijk geen twijfel bij mij om het niet te gebruiken. Ik gooi alles er gewoon meteen in zonder na te denken. Als ik iets bij vriendinnen wil delen, twijfel ik toch eerst. Moet ik dit wel zeggen? Wat zullen ze ervan vinden? ChatGPT oordeelt niet en dat maakt het gewoon makkelijker.
Wederkerigheid
Volgens Vlak is juist die laagdrempeligheid ook een risico. “Je krijgt altijd een vriendelijk antwoord, maar dat is niet hetzelfde als een echt gesprek. Een mens kan je confronteren, stil zijn of kritisch doorvragen. ChatGPT kan helpen om iets te verhelderen of te analyseren, maar het is geen vervanging voor menselijk contact. Als je ergens meezit, zijn wij er als studentenpsychologen om samen te kijken wat er speelt.”
Ze benadrukt ook het belang van praten met mensen uit je omgeving. “Als studenten hun gedachten onder woorden willen brengen, kan een chatbot helpen om die gedachten te ordenen of om te oefenen met hoe je iets kunt verwoorden. Maar het is belangrijk om daarna wel het gesprek aan te gaan met een echt persoon. Hiermee leren studenten hele belangrijke levensvaardigheden en dit komt hun mentale welzijn ten goede.”
Rekenmachine
Isa weet dat ChatGPT geen echt mens is, maar toch helpt het haar. “Soms moet ik gewoon iets kwijt. Dan gooi ik het erin, krijg ik iets terug, en lucht het op. Als ik echt ergens meezit, praat ik daarover met vriendinnen of met mijn psycholoog. Maar ChatGPT is soms gewoon makkelijker.”
Volgens lector Smits is ChatGPT simpelweg niet geschikt voor persoonlijke of emotionele hulp. “Je zou het eigenlijk gewoon helemaal niet moeten gebruiken voor dit soort vragen. Als je ergens mee zit, kun je beter iets raadplegen waarvan je zeker weet dat het klopt, zoals de GGD, of een betrouwbare hulporganisatie. Niet een rekenmachine die fouten maakt.” Ze benadrukt dat ChatGPT altijd werkt op basis van gemiddelden. “Wat het vaakst voorkomt, wordt in iets andere woorden teruggegeven. Maar dat maakt het nog geen goed antwoord. Zeker niet als het gaat om echt persoonlijke problemen.”
Persoonlijke informatie
Smits geeft aan dat veel chatbots de input van gebruikers gebruiken om hun taalmodel te trainen. “Zo kan ongewild persoonlijke informatie over de gebruiker naar buiten komen. Soms kun je in de instellingen van een chatbot uitzetten dat jouw conversaties worden gebruikt. Het is belangrijk om geen chatbots te gebruiken die trainen op jouw input.”
Volgens haar ligt de oplossing niet in verbieden, maar in begrijpen. “We moeten studenten veel beter uitleggen wat ChatGPT eigenlijk is en ook vooral wat het niet is. Met die kennis kunnen ze zelf een verstandige keuze maken om het wel of niet te gebruiken.”
Psychologen op Windesheim
Voor Isa werkt ChatGPT als een luisterend oor, maar niet iedereen komt er op die manier uit. Soms blijven gedachten malen, voel je je uitgeput of merk je dat je studie eronder lijdt. Op het moment dat je merkt dat je studievertraging oploopt of blijft worstelen met mentale klachten, trek dan aan de bel bij de studentenpsychologen van Windesheim. Je kunt terecht bij de studentenpsycholoog als je:
- Je vaak somber voelt
- Last hebt van angst of paniek
- Je onzeker voelt
- Moeite hebt om grenzen aan te geven of assertief te zijn
- Identiteitsvragen hebt
- Stress of faalangst ervaart
- Worstelt met eenzaamheid
- Relationele problemen ervaart
- Lichamelijke klachten hebt zonder duidelijke medische oorzaak
Deze klachten zijn slechts een greep uit wat bij studenten kan spelen. De studentenpsycholoog willen dat studenten weten dat ze met alle klachten die hen belemmeren welkom zijn. De studentenpsychologen zijn te vinden in het Student Support Centrum van Windesheim.
tekst: Kyra Schuurkamp
illustraties: Judy Ballast
